چرا روغن موتور کم میشود؟ (علتها و نشانهها)
روغن موتور علاوه بر نقش اصلیاش یعنی روانکاری پیشرانه، وظایفی مثل کاهش اصطکاک و سایش قطعات، خنککاری موتور و جمعآوری آلودگیها را هم انجام میدهد. چون روغن دائماً در معرض دمای بالا قرار دارد، به مرور دچار تغییراتی میشود و بخشی از آن به صورت طبیعی تبخیر شده و سطح روغن پایین میآید. مقدار کمی کم شدن روغن موتور طبیعی است؛ اما اگر این کاهش شدید و غیرعادی باشد، به آن روغنسوزی میگویند که معمولاً نشانه فرسودگی موتور و نزدیک شدن به پایان عمر برخی قطعات داخلی پیشرانه است.
علت کم شدن روغن موتور خودرو
در بسیاری از تعمیرگاهها ممکن است بشنوید که «موتور کمپرس دارد» یا «به روغنسوزی افتاده است». منظور از کمپرس موتور در این اصطلاح، حالتی است که بهخصوص وقتی موتور گرم و روشن است، با باز کردن درب روغن یا شیلنگهای بخار روغن (PCV)، خروج بخار و دود روغن از این قسمتها دیده میشود. این اتفاق معمولاً به معنی ضعف رینگها و افزایش نشتی گازهای احتراق به داخل کارتر است؛ وضعیتی که هم میتواند باعث کاهش روغن موتور شود و هم به مرور، علائمی مثل بد کار کردن موتور و افت راندمان ایجاد کند.
از «تبخیر طبیعی» تا «روغنسوزی و تعمیر اساسی»
روی پیستون دو نوع رینگ وجود دارد: رینگ کمپرسی و رینگ روغنی. رینگ کمپرسی باید جلوی فرار گازهای داغ احتراق به سمت پایین موتور (کارتر) را بگیرد و رینگ روغنی هم وظیفه دارد دیواره سیلندر را روغنکاری کند و هنگام برگشت پیستون، روغن اضافه را از جداره سیلندر پاک کند. وقتی این رینگها با گذشت زمان فرسوده میشوند، بخشی از روغن روی دیواره سیلندر باقی میماند و در مرحله احتراق میسوزد که نتیجهاش معمولاً دود آبی اگزوز است. از طرف دیگر، گازهای داغ احتراق از کنار رینگها به کارتر نشت میکنند و باعث بالا رفتن فشار کارتر و خروج بخار روغن از درب روغن و مسیرهای بخار روغن میشوند؛ ترکیبی از علائم که یکی از دلایل مهم کم شدن روغن موتور خودرو به شمار میآید.
آموزش بررسی روغن موتور خودرو
برای بررسی روغن موتور خودرو و فهمیدن اینکه کم شدن روغن موتور طبیعی است یا به روغنسوزی مربوط میشود، بهترین و سادهترین راه استفاده از گیج روغن (Dipstick) است. دسته گیج معمولاً با رنگهای نارنجی، قرمز یا سبز مشخص میشود تا داخل محفظه موتور سریع پیدا شود. برای اینکه اندازهگیری دقیق باشد، خودرو را روی سطح صاف پارک کنید و بعد از خاموش کردن موتور حداقل ۵ دقیقه صبر کنید تا روغن کاملاً به کارتل برگردد.
سپس گیج را بیرون بکشید، با دستمال کاملاً پاک کنید و دوباره تا انتها داخل جای خودش قرار دهید؛ حالا یک بار دیگر بیرون بکشید تا سطح واقعی روغن مشخص شود. روی گیج معمولاً علامتهای MIN/MAX یا E/F یا شیار و خط وجود دارد؛ سطح روغن باید بین این دو علامت باشد و بهتر است نزدیک MAX قرار بگیرد. اگر سطح روغن پایینتر از MIN باشد، احتمال آسیب جدی به موتور (بهخاطر کمبود روانکاری) بالا میرود.
با چک کردن دورهای سطح روغن (مثلاً هر هفته یا هر ۱۰۰۰ کیلومتر)، میتوانید میزان مصرف روغن را دقیقتر بفهمید؛ اگر روغن در مدت کوتاه به شکل محسوس کم شود، احتمال نشتی روغن یا روغنسوزی موتور وجود دارد، اما اگر کاهش خیلی کم و تدریجی باشد، معمولاً طبیعی و نرمال محسوب میشود.
علائم روغنسوزی و کاهش سطح روغن
🔵 کم شدن روغن موتور میتواند از یک کاهش طبیعی و جزئی تا یک مشکل جدی مثل روغنسوزی موتور یا نشتی روغن متغیر باشد. بعضی نشانهها خفیفاند و با سرویس بهموقع کنترل میشوند، اما برخی علائم هشدار میدهند که موتور در حال آسیب دیدن است و باید سریع بررسی شود.
🔵 دود آبی از اگزوز یکی از مهمترین نشانههای روغنسوزی خودرو است. این دود معمولاً زمانی دیده میشود که روغن وارد سیلندر شده و در فرایند احتراق میسوزد؛ نتیجهاش هم کم شدن سریع روغن موتور و افزایش مصرف روغن است.
🔵 روشن شدن چراغ روغن میتواند علامت کاهش شدید سطح روغن یا افت فشار روغن باشد. اگر سطح روغن به هر دلیل پایین بیاید و به محدوده خطر برسد، چراغ روغن روشن میشود و ادامه رانندگی در این حالت میتواند به خرابی جدی موتور منجر شود.
🔵 لرزش موتور و بد کار کردن پیشرانه گاهی بهدلیل کم شدن روغن ناشی از روغنسوزی رخ میدهد. در این حالت ممکن است شمعها روغنی یا خراب شوند، یک یا چند سیلندر درست کار نکند و موتور با ریپ زدن و لرزش همراه شود.
🔵 خروج بخار زیاد از درب روغن (وقتی موتور گرم است) میتواند نشانه کمپرس داشتن موتور و ضعف رینگ پیستون باشد. این وضعیت معمولاً با نشتی گازهای احتراق به کارتر همراه است و در بسیاری از موارد به روغنسوزی و مصرف بالای روغن ارتباط دارد.
🔵 لکه روغن زیر خودرو یا چرب شدن اطراف موتور بیشتر به نشتی روغن موتور مربوط میشود. نشتیها معمولاً از قسمتهایی مثل واشر درب سوپاپ، کاسهنمد میللنگ یا اتصالات اطراف موتور ایجاد میشوند و با مشاهده روغن روی زمین یا زیر موتور قابل تشخیصاند.
🔵 صدای غیرعادی موتور مثل تقتق، صدای سوپاپها یا حتی یاتاقان زدن از بدترین پیامدهای کم بودن روغن است. وقتی روغن کم شود، روانکاری کاهش پیدا میکند، اصطکاک بالا میرود و موتور دچار گرم شدن و آسیب داخلی میشود.
🔵 افت شتاب و کاهش توان خودرو میتواند همراه با روغنسوزی و فرسودگی موتور باشد. ضعف رینگها و افت کمپرس، هم باعث مصرف روغن میشود و هم روی قدرت موتور و شتاب ماشین اثر منفی میگذارد.
🔵 پایین آمدن غیرعادی سطح روغن روی گیج سادهترین راه تشخیص است. اگر با چک کردن گیج روغن متوجه شدید سطح روغن سریع پایین میآید یا دائم نزدیک MIN قرار میگیرد، احتمال نشتی روغن یا روغنسوزی وجود دارد و باید بررسی تخصصی انجام شود.
بخار شدن و مصرف روغن موتور چقدر طبیعی است؟
کم شدن روغن موتور همیشه به معنی خرابی نیست. روغن موتور هنگام کارکرد، حرارت زیادی از پیشرانه جذب میکند و به دلیل دمای بالا، بخشی از آن بهصورت طبیعی تبخیر میشود. به همین دلیل خیلیها این موضوع را با عنوان بخار شدن روغن موتور یا مصرف روغن موتور میشناسند. با این حال، میزان کاهش روغن در خودروهای مختلف یکسان نیست و به عوامل مهمی مثل کیفیت روغن موتور، گرید یا ویسکوزیته (مثل 5W-30، 10W-40)، استاندارد روغن (API/ACEA)، سلامت موتور و سازگاری روغن با ساختار پیشرانه بستگی دارد.
علت کم شدن روغن موتور و میزان مجاز در هر ۱۰۰۰ کیلومتر
به طور کلی، روغن موتور در اکثر خودروها بهصورت طبیعی کمی کم میشود. در بسیاری از موتورها مقدار مصرف روغن معمولاً حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ سیسی در هر ۱۰۰۰ کیلومتر است و در برخی شرایط مثل رانندگی پرفشار، ترافیک سنگین، سربالایی طولانی یا دمای بالای محیط ممکن است تا حدود نیم لیتر در هر ۱۰۰۰ کیلومتر هم برسد.
اما اگر از روغن موتور بیکیفیت استفاده شود یا روغن انتخابشده با مشخصات موتور تناسب و سازگاری نداشته باشد، میزان تبخیر و مصرف روغن میتواند به حدود ۱ لیتر در هر ۱۰۰۰ کیلومتر یا حتی بیشتر افزایش پیدا کند؛ در این حالت بهتر است علاوه بر تعویض روغن مناسب، دلایل احتمالی مثل نشتی روغن، خرابی PCV، وضعیت رینگها و لاستیک سوپاپ هم بررسی شوند.
معمولاً خودروسازان در دفترچه راهنمای خودرو علاوه بر معرفی روغن موتور مناسب، مقدار استاندارد مصرف روغن موتور را هم اعلام میکنند. برای جلوگیری از آسیب به موتور، توصیه میشود سطح روغن را بهصورت دورهای با گیج روغن چک کنید و اگر کاهش روغن غیرعادی بود، قبل از پایین آمدن سطح روغن از حد مجاز، اقدام به بررسی و رفع مشکل کنید.
چرا کم شدن روغن موتور خطرناک است؟
کم شدن روغن موتور فقط یک «کمبود ساده» نیست؛ چون روغن موتور نقش حیاتی در سلامت پیشرانه دارد. وظیفه اصلی روغن، روانکاری قطعات داخلی موتور است تا اصطکاک و سایش کم شود. علاوه بر آن، روغن کمک میکند حرارت موتور به کارتر منتقل شود، محفظه احتراق و مسیرهای داخلی را از رسوبات و دودهها پاکسازی کند و تا حد زیادی مانع زنگزدگی و خوردگی قطعات شود. بنابراین وقتی سطح روغن پایین میآید، این وظایف دچار اختلال میشوند و خطر آسیب به موتور بالا میرود.
🔥 افت سطح روغن یعنی احتمال وجود مشکل در موتور
وقتی مدام مجبور میشوید روغن اضافه کنید، معمولاً یکی از این موارد در کار است: نشتی روغن، تبخیر زیاد، روغنسوزی، خرابی PCV یا انتخاب روغن نامناسب. این موضوع باید سریع بررسی شود، چون کم شدن روغن اغلب «علامت» یک ایراد است، نه یک اتفاق معمولی.
🛑 کمبود روغن = آسیب سنگین و هزینهبر (یاتاقان زدن و شاتون زدن)
اگر کاهش سطح روغن را جدی نگیرید، روغن به اندازه کافی به یاتاقانها و قطعات حساس نمیرسد و فشار و گردش روغن افت میکند. نتیجه این وضعیت میتواند یاتاقان زدن و در مراحل بدتر شاتون زدن باشد؛ دو مورد از خطرناکترین خرابیهای موتور که معمولاً هزینه تعمیر بالایی دارند و حتی ممکن است موتور نیاز به تعمیر اساسی پیدا کند.
🌫️ دود و بخار روغن؛ هم برای موتور بد است هم برای محیط زیست
کم شدن روغن (به هر دلیل) میتواند باعث افزایش بخار و دود روغن شود و آلودگی ایجاد کند. اگر علت کاهش روغن روغنسوزی باشد، معمولاً نشانه فرسودگی موتور است و علاوه بر آلایندگی، باعث کم شدن شتاب خودرو و افزایش مصرف سوخت هم میشود.
🧰 اختلال در عملکرد سوپاپها و افزایش صدای موتور
در بعضی موتورها که تنظیمات فیلر یا بخشهایی از عملکرد سوپاپها به فشار روغن وابسته است، کمبود روغن باعث افت فشار شده و نتیجهاش میتواند عملکرد نادرست سوپاپها، باز و بسته شدن ناقص آنها و حتی شنیده شدن واضح صدای سوپاپ باشد. این صدا معمولاً یکی از نشانههای هشداردهنده کمبود روغن یا افت فشار روغن است.
نتیجهگیری: کم شدن روغن موتور را جدی بگیرید
کم شدن روغن موتور میتواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از تبخیر روغن موتور در دمای بالا و مصرف جزئی روغن گرفته تا نشتی روغن یا روغنسوزی. مهم این است که هر بار کاهش سطح روغن را یک هشدار بدانید و سریع بررسی کنید، چون پایین آمدن سطح و حجم روغن باعث میشود وظایف حیاتی روغن مثل روانکاری، خنککاری، پاککنندگی رسوبات و محافظت از قطعات کامل انجام نشود و در نهایت خطر آسیب جدی موتور بالا برود.
🟢 مقدار کمی کم کردن روغن موتور میتواند طبیعی باشد و حتی برخی خودروسازان در شرایط خاص، مصرف تا حدود ۰٫۵ لیتر در هر ۱۰۰۰ کیلومتر را در بازه مجاز اعلام کردهاند (البته بسته به مدل، کارکرد، سبک رانندگی و شرایط). اما اگر مصرف روغن «بیش از حد» شود و همراه با نشانههایی مثل روغنسوزی، دود آبی از اگزوز، شمع روغنی/سوختن شمع، افت شتاب و افزایش مصرف سوخت باشد، معمولاً از فرسودگی بالای موتور خبر میدهد و ممکن است موتور به تعمیر اساسی نیاز پیدا کند.
🔧 پیشنهاد کاربردی برای جلوگیری از خسارت: سطح روغن را مرتب با گیج روغن چک کنید، اگر کاهش تکرار شد تست مصرف روغن انجام دهید و حتماً روغن را دقیقاً مطابق استاندارد و گرید پیشنهادی کارخانه انتخاب کنید (روغن با فرّاریت کمتر میتواند تبخیر و کم شدن روغن را کاهش دهد).
سوالات درباره کم شدن روغن موتور، مصرف و روغنسوزی
روغنسوزی یعنی چی؟
🟢 روغنسوزی یعنی ورود روغن موتور به داخل سیلندر و سوختن روغن در زمان احتراق. این مشکل معمولاً به دلیل ضعف رینگ پیستون، خرابی لاستیک ساق سوپاپ یا ایراد در گاید سوپاپ ایجاد میشود.
روغنسوزی از بالا یا روغنسوزی از سرسیلندر چیست؟
🟢 وقتی روغن از مسیر گاید (گیت) سوپاپ یا لاستیک ساق سوپاپ عبور کند و وارد سیلندر شود، به آن روغنسوزی از بالا یا روغنسوزی از سرسیلندر میگویند. علتهای رایج شامل خرابی/خشک شدن لاستیک ساق سوپاپ و گشاد شدن گاید سوپاپ است.
از کجا بفهمیم کم شدن روغن موتور طبیعی است یا غیرطبیعی؟
🟢 مقدار کمی مصرف روغن موتور میتواند طبیعی باشد، اما اگر این نشانهها را دیدید احتمالاً کم کردن روغن موتور غیرطبیعی است:
🟢 کم شدن سریع روغن بین دو سرویس
🟢 دود آبی از اگزوز
🟢 بوی روغن سوخته
🟢 شمع روغنی یا دودهدار
🟢 چرب شدن سر اگزوز
🟢 افت شتاب و افزایش مصرف سوخت
مقدار طبیعی مصرف روغن موتور در هر ۱۰۰۰ کیلومتر چقدر است؟
🟢 مقدار مصرف روغن در هر ۱۰۰۰ کیلومتر به طراحی موتور و عدد اعلامشده در دفترچه راهنمای خودرو بستگی دارد. اگر مصرف روغن کم، ثابت و بدون علائم هشدار باشد معمولاً طبیعیتر است؛ اما افزایش ناگهانی مصرف روغن یا رسیدن به مقدار بالا معمولاً نیاز به عیبیابی موتور دارد.
مهمترین علتهای کم شدن روغن موتور چیست؟
🟢 رایجترین علتهای کم شدن روغن موتور عبارتاند از: نشتی روغن (کارتر، فیلتر روغن، کاسهنمدها)، تبخیر روغن موتور بهخاطر روغن نامناسب یا بیکیفیت، خرابی سوپاپ PCV، روغنسوزی از رینگها یا سوپاپها و در خودروهای توربو، مصرف روغن به دلیل توربو.
دود آبی اگزوز نشانه چیست؟
🟢 دود آبی معمولاً نشانهی سوختن روغن داخل سیلندر و در نتیجه روغنسوزی است. اگر دود آبی بیشتر صبحها در استارت سرد یا بعد از رها کردن گاز و دوباره گاز دادن دیده شود، احتمال مشکل در لاستیک ساق سوپاپ یا بخش بالایی موتور بیشتر میشود.
کم شدن روغن موتور چه آسیبی به موتور میزند؟
🟢 کمبود روغن باعث کاهش روانکاری و گاهی افت فشار روغن میشود و میتواند به افزایش اصطکاک، داغ شدن موتور و آسیب جدی به قطعات منجر شود؛ در شرایط شدید خطر یاتاقان زدن و شاتون زدن هم افزایش پیدا میکند.
چطور سطح روغن را درست چک کنیم؟
🟢 برای چک کردن روغن موتور با گیج خودرو را روی سطح صاف پارک کنید، موتور را خاموش کنید و چند دقیقه صبر کنید تا روغن به کارتر برگردد. سپس گیج را تمیز کنید، دوباره جا بزنید و سطح روغن را بخوانید. سطح مناسب معمولاً بین MIN و MAX است.
فرق نشتی روغن با روغنسوزی چیست؟
🟢 در نشتی روغن موتور معمولاً لکه روغن زیر خودرو دیده میشود یا اطراف موتور چرب و خیس است. اما در روغنسوزی ممکن است لکهای نبینید و نشانههایی مثل دود آبی، بوی روغن سوخته، شمع روغنی و کم شدن شتاب ظاهر شود.
STP و مکملهای غلیظکننده روغن مصرف روغن را کم میکنند؟
🟢 بعضی مکملها مثل STP ممکن است موقتاً مصرف یا تبخیر روغن را کمتر نشان دهند چون غلظت و ویسکوزیته روغن را بالا میبرند؛ اما همیشه راهحل قطعی نیستند و در بعضی موتورها میتوانند مشکلساز شوند. بهتر است قبل از استفاده، علت اصلی کم کردن روغن موتور بررسی شود و با مکانیک مطمئن مشورت کنید.
